What The Health – review

door onder Persoonlijk verhaal
Kenmerken: 
What the health

Er is een nieuwe film die de gezondheidsvoordelen van veganisme op een zeer aansprekende manier in beeld brengt. What The Health (WTH) is een film van Kip Andersen, die eerder de documentaire Cowspiracy heeft gemaakt. Ik heb een hele dag besteed om de film te kijken en informatie na te zoeken uit de lange lijst met bronverwijzingen op de bijbehorende website. Ik ben zelf veganist en ik zie op Facebook allerlei mensen ook veganist worden, mede dankzij deze film. Dat is fijn voor de dieren en het milieu, maar toch zit het me niet helemaal lekker. Lang niet alles wat in de film gezegd wordt is namelijk wetenschappelijk verantwoord.

Ik zie op Facebook dat de informatie uit de film een eigen leven gaat leiden. Mensen nemen beweringen voor waar aan en gaan het aan elkaar doorvertellen. Zo ontstaat er een groeiende kloof tussen 'vegan kennis' en algemene inzichten over gezonde voeding. Dat vind ik een heel gevaarlijke ontwikkeling, zowel voor vegans zelf als voor de toekomst van veganisme. Ik besloot een review te schrijven. Voor ik het wist had ik ruim 3000 woorden getypt. Het is dus even een klusje om het helemaal te lezen. Als je liever een video kijkt, Unnatural Vegan heeft een goede review van een half uurtje op Youtube.

Eén grote samenzwering?

De film legt veel nadruk op het feit dat gezondheidsorganisaties zoals de American Diabetes Organisation, de American Cancer Society en de American Heart Association gesponsord worden door vlees- en melkfabrikanten. Dit zou zeker één van de redenen kunnen zijn dat op de websites van deze organisaties nog steeds veel dierlijke voedingsmiddelen worden gepromoot, ondanks dat wetenschappelijk onderzoek inmiddels heeft aangetoond dat een hoge consumptie van deze producten het risico op hart- en vaatziektes en diabetes vergroot, terwijl een meer plantaardig voedingspatroon deze risico's juist verlaagt. Deze organisaties bevelen echter ook een meer plantaardige voeding aan en raden de consumptie van rood vlees af (bronnen 1, 2, 3). In de film worden de sponsorprogramma's gepresenteerd als een samenzwering van de voedingsfabrikanten tegen de Amerikaanse burgers waar ook de overheid en de farmaceutische industrie bij betrokken zijn. Er is zeker veel mis, maar het gaat mij te ver om daar een grote complottheorie omheen te spinnen. Of je hier wel of niet in 'gelooft', maakt echter niet zo veel uit voor de rest van de film, die grotendeels over voedingswetenschap gaat.

Cherry picking

Mijn grootste probleem met What The Health is dat er vergaande conclusies worden ophangen aan een klein aantal wetenschappelijke studies. Dat heet op z'n Engels 'cherry picking' (kersen plukken), het uitzoeken van onderzoeksresultaten die goed in jouw straatje passen, terwijl je onderzoeken met tegensprekende resultaten negeert. Je kunt geen betrouwbare conclusies trekken op basis van één of zelfs een paar studies zoals ze in de film doen. Er zijn tienduizenden studies over voeding en de resultaten gaan alle kanten op. Het is daarom belangrijk om naar de wetenschap als geheel te kijken, en vooral naar de wetenschappelijke consensus.

Veel vegan artsen zoals Greger, Campbell en McDougall laten zich regelmatig verleiden tot cherry picking. Daarom kijk ik liever naar grotere overzichtsstudies van bijvoorbeeld de World Health Organisation (WHO) en de Nederlandse Gezondheidsraad. Zij hebben een veel bredere blik op de data en vragen advies aan verschillende experts. Ook deze organisaties beginnen in te zien dat we als mensheid onhoudbaar veel dieren eten, dus de laatste jaren zijn hun adviezen steeds meer vegan-friendly geworden. Verder lees ik graag de artikelen van vegan diëtisten Jack Norris van veganhealth.org en Ginny Messina van theveganrd.com. Zij laten zien dat niet iedere vegan voedingsexpert het eens is met de artsen en goeroes die in WTH aan het woord komen. Ik vind het opvallend dat zij niet geïnterviewd zijn voor de film, maar dat is waarschijnlijk niet voor niks.

Cherry picking was overigens ook al een probleem bij Cowspiracy, de vorige film van Andersen. Daarin wordt beweerd dat 51% van de wereldwijde CO2-productie veroorzaakt wordt door de dierenindustrie. Dit percentage is afkomstig uit één nogal problematische studie. De algemene consensus die door de meeste onderzoeken wordt ondersteund is dat dit eerder 15% is, ook heel veel! (Zie hier voor meer informatie: 1, 2). Er is dus geen opgeblazen statistiek nodig om te bewijzen dat veganisme goed is voor het milieu, net zo goed als er geen cherry picking nodig is om te bewijzen dat veganisme gezond kan zijn. Ik begrijp daarom niet waarom Andersen zo graag overdrijft. Zijn verhaal zou veel sterker staan als hij wat beter met zijn bronnen omgaat en dichter bij de wetenschappelijke consensus blijft.

Veganisme het enige gezonde dieet?

Ik vind het op zich goed dat WTH de aandacht richt op het verband tussen gezondheid en voeding. De typische 'welvaartsziektes' zoals diabetes en hartfalen waar veel mensen tegenwoordig aan lijden en overlijden zijn voor een groot deel terug te voeren op een verkeerde leefstijl. Mensen bewegen te weinig en ze eten te veel vlees en geraffineerde koolhydraten en te weinig groente, fruit, volkoren granen, peulvruchten en noten. De film vliegt echter ver uit de bocht door alle schuld hiervoor neer te leggen bij dierlijke producten en een volledig plantaardig dieet als de enige mogelijke oplossing naar voren te schuiven.

Groente en fruitEr is nog maar vrij weinig onderzoek gedaan naar veganisme en de effecten daarvan op de gezondheid (zie hier overzichten voor diabetes, kanker, voedingsstof-tekorten, en algemeen). De studies die de artsen in de film citeren gaan daarom bijna allemaal over omnivoren. Soms worden er pescotariërs en vegetariërs meegenomen, maar onderzoeken met vegan proefpersonen zijn zeldzaam. Het is dus sterk de vraag of we op basis van deze studies iets kunnen zeggen over veganisme. Veel vegans zijn geneigd om te denken dat als een grotendeels plantaardige voeding gezond is, dat een volledig plantaardig dieet dan nóg gezonder moet zijn, maar dat is mijns inziens wishful thinking. Planten eten is duidelijk gezond, maar er is geen bewijs dat veganisme gezonder is dan vegetarisme, pescotarisme of een omnivoor dieet met veel plantaardige voedingsmiddelen en kleine hoeveelheden dierlijke producten.

Vegan mythes

Er zijn bepaalde beweringen en theorieën die je in de vegan gemeenschap steeds opnieuw terug ziet komen, hoewel de wetenschappelijke onderbouwing niet zo sterk is. Mensen willen heel graag dat een diervriendelijk dieet ook het gezondst is en daardoor zijn ze minder kritisch. Ook in WTH worden een aantal van deze 'vegan mythes' herhaald en de film heeft zelfs een paar nieuwe die waarschijnlijk de komende jaren rond zullen blijven zingen. Ik laat de belangrijkste hier de revue passeren en kijk hoe ze zich verhouden tot de wetenschappelijke consensus.

'Dierlijke producten veroorzaken diabetes'

Er is in de medische wereld veel discussie over diabetes, vooral over de achterliggende oorzaken en de beste behandelmethodes. What the Health doet geen recht aan de complexiteit van het onderzoek naar dit onderwerp. De artsen die aan het woord komen leggen een direct verband tussen de consumptie van dierlijke vetten en eiwitten en het ontstaan van diabetes. De oplossing hiervoor is volgens hen een vetarm, koolhydraatrijk, plantaardig dieet. Vetarme voeding is inderdaad een bewezen behandelingsmethode voor diabetes, maar het is niet de enige.

Er zijn ook mensen die hun diabetes zeer effectief onder controle houden met een koolhydraatarm dieet vol dierlijke producten, of met een vegan koolhydraatarm dieet. Uit metastudies blijkt dat koolhydraatarme diëten bij diabetes op de korte termijn ongeveer net zo effectief zijn als vetarme diëten voor het verlagen van lichaamsgewicht, bloedsuiker, cholesterol, triglyceriden en bloeddruk (enkelen bronnen: 1, 2, 3, 4). Er moet nog meer onderzoek worden gedaan naar de effecten van koolhydraatarme voeding op de lange termijn, maar dat geldt voor de zeer koolhydraatrijke vegan diëten net zo goed.

GummibeertjesEén van de grootste risicofactoren voor diabetes is overgewicht (een overschot aan vet in het lichaam). In What The Health wordt beweerd dat het heel moeilijk is om aan te komen van suiker en andere koolhydraten, en dat de oorzaak van overgewicht volledig ligt bij (dierlijke) vetten. Dit is duidelijk een wassen neus. Koolhydraten leveren calorieën en als je meer calorieën binnenkrijgt dan je verbrandt, worden die opgeslagen als vetten (lipogenese) en dan kom je aan. Er spelen mogelijk metabole processen waardoor je van sommige voedingsmiddelen makkelijker aankomt dan van andere, maar grofweg kun je zeggen: een calorie is een calorie.

Onderzoeken laten zien dat overmatige consumptie van zogenaamde 'vrije' suikers zoals die in snoep, frisdrank, maar ook puur fruitsap sterk bijdragen aan overgewicht omdat mensen er snel te veel van gebruiken. Daarom heeft de WHO recent het advies gegeven om de vrije suikers te beperken tot maximaal 5-10% van de dagelijkse caloriebehoefte (bron). Het is dus zeker mogelijk om ongezond aan te komen en lichaamsvet te vormen van koolhydraten. Op deze deze manier kan dus ook een koolhydraatrijk dieet leiden tot diabetes, bijvoorbeeld als mensen veel suikers en stropen gebruiken en vruchtensap drinken.

'Vlees en melk veroorzaken kanker'

Volgens de WHO verhoogt het eten van 50 gram bewerkt vlees per dag het risico op darmkanker met ongeveer 18%. Het eten van 100 gram rood vlees per dag verhoogt mogelijk (dit is nog niet zeker) de kans op darmkanker met 17%. Dit wordt ook in What The Health aangehaald, met de suggestie dat rood en bewerkt vlees net zo schadelijk zijn voor de gezondheid als roken. De WHO zegt in haar statement echter expliciet dat dit niet het geval is (zie dit artikel voor een berekening). Beiden zijn weliswaar geclassificeerd als 'group 1 carcinogens', maar de risico's van roken zijn vele malen groter dan die van vlees (bron). Verder geven ze aan dat van andere soorten vlees nog niet duidelijk is of ook deze het risico op kanker verhogen.

In WTH worden bijna alle dierlijke producten in verband gebracht met kanker, o.a. melk. Ook hier zien we weer veel cherry picking van studies die dit bevestigen, terwijl andere studies selectief achterwege worden gelaten. Ik geef een samenvatting van de conclusies van de WHO en de Nederlandse Gezondheidsraad over kanker en melk, zodat je een beeld krijgt van de wetenschappelijke consensus over dit onderwerp. Die wijkt namelijk af van wat er in WTH wordt beweerd.

De WHO heeft een groot rapport geschreven over de effecten van dierlijke melk (voornamelijk koemelk) op de volksgezondheid. Daarin concluderen ze dat het op basis van de huidige stand van wetenschap aannemelijk is dat melkconsumptie beschermt tegen darmkanker en mogelijk ook tegen blaaskanker. Kaas daarentegen, verhoogt mogelijk het risico op darmkanker. Calciumrijke voeding verhoogt waarschijnlijk het risico op prostaatkanker. Een hoge consumptie van melk en andere zuivelproducten zou daardoor een oorzaak van prostaatkanker kunnen zijn. Bij matige consumptie is dit echter geen gevaar. Men vond dat er onvoldoende data beschikbaar waren om uitspraken te kunnen doen over het effect van zuivelproducten op borstkanker. De studies die de WHO voor dit rapport heeft geraadpleegd, gaven aan dat de meeste voedingsmiddelen die beschermen tegen kanker plantaardig zijn, maar dat het voor de gezondheid niet nodig is om volledig plantaardig te eten (bron, pagina 156). Ook de Nederlandse Gezondheidsraad concludeert dat het aannemelijk is dat de consumptie van zuivel samenhangt met een lager risico op darmkanker. De consumptie van yoghurt verlaagt ook nog eens het risico op diabetes. Ze zien geen bewijs voor een verband tussen melkconsumptie en borstkanker (bron).

'Melk veroorzaakt osteoporose'

In de film wordt verschillende keren gezegd dat koemelk geen bijdrage levert aan sterke botten. Er wordt zelfs gesuggereerd dat het osteoporose zou kunnen verergeren, omdat in landen waar de meeste melk gedronken wordt het percentage heupfracturen het hoogst zou zijn. Deze theorie is echter verouderd. Heupfracturen zijn helaas niet zo'n goede indicator van osteoporose. Ze zijn vooral gerelateerd aan etnische verschillen in skeletanatomie en culturele gewoontes die invloed hebben op het risico om te vallen (zie dit artikel met bronverwijzingen van diëtiste Messina). Bovendien vond de Gezondheidsraad in hun recente rapport überhaupt geen structureel verband tussen melkconsumptie en heupfracturen bij vrouwen. Voor mannen was er onvoldoende onderzoek beschikbaar (bron).

Koemelk is een bron van goed opneembare calcium en kan daardoor bijdragen aan de groei en instandhouding van gezonde botten. De WHO zegt daarom in hun rapport over melk uit 2013 dat diëten met weinig zuivel geassocieerd zijn met een hoger risico op osteoporose (bron, pagina 128). Dat wil echter niet zeggen dat we per se koemelk moeten drinken. Er zijn namelijk voldoende goede plantaardige bronnen van calcium zoals donkergroene bladgroente, tofu met calciumsulfaat en plantaardige melk met toegevoegde calcium. Het is wel zaak om die in voldoende mate te consumeren.

Eén ei net zo slecht voor je hart als vijf sigaretten?

Deze had ik nog niet eerder voorbij zien komen, maar in WTH wordt beweerd dat het eten van één kippenei per dag het risico op hart- en vaatziekten net zo sterk vergroot als het roken van vijf sigaretten per dag. De bron voor deze bewering is één onderzoek. Het oude paasliedje zegt één ei is geen ei. Je zou ook kunnen zeggen één onderzoek is geen onderzoek. De Nederlandse Gezondheidsraad vond in hun recente overzichtsstudie naar eieren geen overtuigend verband tussen ei en hart- en vaatziekten, wel tussen eieren en diabetes (bron).

Dit onderzoek naar ei en sigaretten heeft verschillende beperkingen en is bovendien enorm opgeblazen door de media. De auteurs zeggen zelf dat er vooral 'meer onderzoek naar moet worden gedaan'. Niks nieuws onder de zon dus. De Britse National Health Service vond de beweringen in de media in de media zo vergezocht dat ze er een uitgebreid artikel op over op hun website hebben gezet. Als je er meer over wilt wilt weten, raad ik je van harte aan om dat stuk te lezen.

Hoe zit het dan met andere dierlijke producten? Volgens de WHO laat de meerderheid van de studies geen verband zien tussen zuivelconsumptie en hart- en vaatziekten. Zuivelproducten (zeker magere zuivel) zouden zelfs het risico op hart- en vaatziekten kunnen verlagen (bron, pagina 153). De Nederlandse Gezondheidsraad is het daarmee eens (bron). De Gezondheidsraad geeft in hun achtergrondsdocument over vlees aan dat er zowel voor wit als voor rood en bewerkt vlees nog niet voldoende onderzoek is gedaan om betrouwbare uitspraken te kunnen doen over hart- en vaatziekten (bron). Dat komt o.a. omdat het in populatiestudies heel moeilijk is om de effecten van verschillende factoren van elkaar te scheiden. Een verband (correlatie) hoeft geen effect van oorzaak en gevolg (causatie) te zijn.

Losse flodders

Tussendoor worden er nog wat spectaculaire uitspraken gedaan, zoals dat kaas 'gestolde koeienpus' is. Ja er zit pus in melk, volgens Dr. Greger ongeveer een druppel per glas. Dat klinkt niet zo lekker en het is naar voor de koeien, maar het is verder niet iets om bang voor te zijn. Kaas bestaat grotendeels gewoon uit melkeiwit en -vet. Ook de bewering dat kaas verslavend is vanwege casomorphine is flink overdreven (bron). Kaas is erg lekker en daarom eten mensen er graag (te) veel van, maar kaasverslaving is een fabeltje.

Ook de populaire vegan mythe dat mensen evolutionair gezien herbivoren (of in WTH 'frugivoren') zijn kwam voorbij, inclusief de obligate plaatjes van ons gebit en darmen. Dit is weer zo'n voorbeeldje wat laat zien dat sommige vegans te veel in hun eigen aparte bubble leven, want de meerderheid van de wetenschappers is het er toch echt over eens dat homo sapiens een biologische omnivoor is (zie deze uitleg van een vegan bioloog). Mensen kunnen met de nodige voorzorgsmaatregelen prima volledig plantaardig eten, maar onze soort in het algemeen heeft waarschijnlijk tijdens haar hele geschiedenis een gemengd dieet gehad met zowel plantaardig als dierlijk materiaal.

What The Health heeft dus aantal problemen, met name cherry picking. Regelmatig worden er belangrijke feiten verdraaid of geheel achterwege gelaten omdat ze niet passen in het perfecte vegan plaatje van de film. Er zijn echter ook een aantal goede punten. De informatie over het ontstaan en de verspreiding van resistente bacteriën en gevaarlijke virussen in de dierenindustrie is voor zover ik weet correct. Antibioticagebruik en zeer grote aantallen dicht op elkaar levende dieren zijn een groot gevaar voor de gezondheid van zowel dieren als mensen. Ook de gevolgen van de dierenindustrie voor het milieu, met name ontbossing en de vervuiling van de oceanen en zoet water op het land worden goed in beeld gebracht. Ik mis nog wat broodnodige informatie over hoe zo'n supergezond plantaardig dieet er precies uit zou moeten zien. Daarover gaat het laatste deel van deze review.

Een gezond vegan dieet?

Een vegan dieet met kan zeker gezond zijn, maar als je dierlijke producten weglaat zijn er wel wat dingen waar je op moet letten zodat je nog steeds alle essentiële voedingsstoffen binnenkrijgt. What The Health had daar wat mij betreft wat meer aandacht aan mogen geven. Vitamine B12 komt in de film maar heel kort aan bod en er wordt niks gezegd over omega 3-vetten. Ook wordt er wel erg makkelijk gedaan over eiwit. De film geeft nauwelijks informatie over wat er nodig is om als veganist gezond te blijven.

In de documentaire gaat het regelmatig over een 'whole-food, plant-based diet', een dieet met veel groente, fruit, volkoren granen, peulvruchten, noten en zaden. Lang niet alle vegans eten echter zo. Friet, vegakroketten en oreokoekjes zijn ook veganistisch, maar voor je gezondheid kun je er beter niet te veel van eten. Ook als je geen junkfood eet, is enige kennis van voedingsstoffen niet overbodig. Juist bij een dieet van 'vegan whole foods' (minimaal bewerkte voedingsmiddelen) is het heel belangrijk om B12 supplementen te nemen in de juiste dosering, op te letten dat je voldoende eiwit en calcium binnenkrijgt en eventueel vitamine D en een omega 3 algenoliesupplementen met DHA te nemen. Dat hadden ze er wel even duidelijk bij mogen zeggen.

Automatisch voldoende eiwit?

Een populaire slogan die in de film voorbij komt, is dat je als veganist vanzelf voldoende eiwit binnenkrijgt zolang je voldoende calorieën eet. Dit wordt geïllustreerd met het voorbeeld van rijst en broccoli. De berekening zoals die in de documentaire wordt getoond klopt echter niet. Om 50 gram proteïne binnen te krijgen uit rijst zou je er 630 gram van moeten eten, dat is al 2331 kcal. De aanbevolen hoeveelheid eiwit voor mensen die plantaardig eten is 1 gram per kilogram lichaamsgewicht (bron). Ik weeg 58 kilo en zou met zo veel rijst dus nog 8 gram eiwit tekort komen, hoewel ik al ver over mijn caloriebehoefte heen ben.

Rijst, broccoli en eiwit

Andersom kan het wel, met 50 gram eiwit uit broccoli (2 kilo) en 30 gram uit rijst (350 gram) heb je 80 gram eiwit voor iets minder dan 2000 kcal. Vervang de broccoli echter door 7 bananen en je zit weer ver onder de eiwitgrens met maar 37 gram voor 2030 kcal. Het is dus een fabeltje dat je 'automatisch' voldoende eiwit binnenkrijgt met voldoende calorieën. Het is prima mogelijk om voldoende eiwitten te halen uit een plantaardig dieet, maar daarvoor is het verstandig om regelmatig peulvruchten en eiwitrijke producten zoals tofu en seitan te eten (zie hier en hier voor goede informatie).

Tot slot

Vegan in Google trendsOndanks de problematische onderbouwing is What The Health een erg aansprekende documentaire waar voor veel mensen een enorme overtuigingskracht vanuit gaat. Sinds deze film op Netflix staat (en de animatiefilm Okja is uitgekomen) is de stijgende lijn van mensen die op Google zoeken naar het woord 'vegan' veel steiler geworden. Het is tof dat zoveel mensen dankzij deze film kennismaken met veganisme en gezonder gaan eten, maar ik vraag me af hoe het hen zal vergaan als ze blind varen op de informatie die ze hebben gezien.

Zullen ze voldoende eiwit en calcium eten en B12 supplementen nemen? Gaan ze gezonder eten, of vallen ze ten prooi aan vegan junkfood en dieethypes? En hoe lang houden ze het vol? Dieetverandering is moeilijk, zeker als je niet ondersteund wordt en de resultaten toch niet zo spectaculair zijn als in de film wordt beloofd. Hoeveel van deze mensen eindigen als verbitterde ex-vegans?

De beste argumenten voor veganisme zijn wat mij betreft nog steeds van ethische aard. Ik doe het voor de dieren en voor het milieu. Eventuele gezondheidsvoordelen zijn mooi meegenomen, maar niet gegarandeerd. Ik ken helaas veel zieke vegans (niet door veganisme, maar gewoon ziek zoals iedereen kan overkomen) en voor hen is de gezondheidspropaganda van What The Health heel naar. Alsof ze iets verkeerd doen, want veganisme is toch zo gezond? Aan de andere kant staat hun omnivore familie met de kipfilet te zwaaien, want van een stukje vlees voel je je meteen beter! Ik vind dat er in de vegan beweging ook plaats moet zijn voor zieke (en dikke!) vegans. Het gezondheidsaspect van veganisme trekt veel mensen aan, maar houd in gedachten dat niet iedereen zich er even prettig bij voelt.

Dankjewel!

Als je helemaal tot het eind van deze gruwelijk lange post hebt volgehouden, dankjewel! Ook veel dank aan de mensen met wie ik in de aanloop naar deze review heb gediscussieerd en degenen die eerdere versies hebben gelezen. Of je het nu met me eens was of juist helemaal niet, jullie bijdragen waren stimulerend. Als je deze film nog niet gezien hebt, zou ik hem dan aanraden? Nee. Ben ik blij als iemand vegan wordt nadat hij deze film gezien heeft? Ja! Ik hoop dat je zelf nog wat meer gaat lezen over gezonde manieren om plantaardig te eten en dat je je ook verdiept in de ethische kant.

Ik moet eerlijk zeggen dat ik ondertussen wel een beetje klaar ben met deze film. De discussies slokken extreem veel tijd op die ik liever aan andere, meer positieve dingen besteed. Wees dus een beetje lief voor deze sceptische vegan en ga me niet bombarderen met filmpjes van Dr. Greger en studies die ik moet lezen. Ik heb ondertussen alle usual suspects wel gezien en mijn mening verandert niet zomaar (cherry picking, weet je). Echt interessante dingen mag je doorsturen, dan zal ik mijn best doen om ze te lezen. Oprechte vragen mag je uiteraard stellen, dan probeer ik je een redelijk antwoord te geven. Hoog tijd dat ik weer verder ga met mijn workshops en coaching!

34 Reacties

Christel op 18-7-2017 - 11:49

Ha, ik heb je review helemaal uitgelezen. Je hebt er niet voor niets zoveel tijd en energie ingestoken! Ik vond het zeer leerzaam. Ik eet niet volledig veganistisch, maar neig soms wel een beetje naar die kant. Dat ik niet helemáál overga, is juist omdat ik inderdaad niet voldoende kennis heb om alle voedingsstoffen binnen te krijgen die nodig zijn. Het is minder makkelijk dan veel mensen denken. Aan de andere kant denk ik ook wel eens: misschien moet je er ook niet te moeilijk over doen. En zo blijf je lekker bezig. :) Dank voor dit lange artikel! En de film hoef ik inderdaad niet te zien zo. Een beetje te veel stemmingmakerij.. Dat is leuk voor het dramatische effect, maar daar wordt een mens niet gelukkiger en gezonder van.

Martine op 18-7-2017 - 13:38

Dankjewel Christel! Het is inderdaad soms een lastige balans tussen je aan de ene kant niet te druk te maken over alle voedingsstofjes, maar aan de andere kant wel te zorgen dat je gezond genoeg eet. Misschien is mijn voedingsstoffen 'scan' iets voor je? Dan analyseer ik een voedingsdagboekje van je, en krijg je een advies op maat in een persoonlijk consult. Je kunt dan ook aangeven in hoeverre je plantaardig zou willen eten. https://www.mijnwebwinkel.nl/winkel/vegetus/a-48998910/voedingsadvies/voedingsstoffen-scan/

Kirsten op 18-7-2017 - 12:19

Helemaal gelezen en vaak instemmend meegeknikt... bedankt! ik at zo goed als vegan maar miste blijkbaar wel eiwitten en vetten. Ik moest dus weer de knop in mijn hoofd omdraaien om weer gevogelte, vis en ei te gaan eten. Dus vegan-af om medische redenen... helaas... ik eet dus 1x per week vlees en dat is wel een opgave. Ei en vis 2x per week. Maar in mijn omgeving eten meer en meer mensen veggie en da's toch ook al iets...

Martine op 18-7-2017 - 13:43

Jij ook bedankt Kirsten! Als het je tegen staat om dierlijke producten te eten, dan is het misschien een idee om eens een consult bij een vegan diëtiste zoals Lisa Steltenpool te doen? Het is bijna altijd mogelijk om plantaardige alternatieven te vinden voor de benodigde voedingsstoffen, maar daar is soms wel wat gespecialiseerde expertise voor nodig. Je bent uiteraard ook bij mij welkom voor een professioneel voedingsadvies, maar als je een medische aandoening hebt ben je waarschijnlijk beter af met een echte diëtist zoals Lisa (ik ben zelf gewichtsconsulent).

Margien op 18-7-2017 - 12:52

Goede kritische review, dankjewel!!

Jan op 18-7-2017 - 13:16

Hulde en dank voor deze review, ik hoop dat heel veel mensen hem lezen!

Lana op 18-7-2017 - 13:21

Hoi Martine, Dankjewel voor deze review! Toen ik WTH zag dacht ik ook al meteen, dit kan onmogelijk allemaal kloppen. Ik ben echter een leek op dit gebied en weet ook niet zo goed meer welke instanties en sites ik nou kan vertrouwen, dus ik durfde me er ook niet al te resoluut over uit te spreken. Fijn dat jij de moeite hebt genomen om alles goed uit te zoeken. En voor mij ook weer wat nieuwe info, want er waren een paar dingen die ik altijd heb geloofd, die nu ook niet blijken te kloppen. Dankjewel!

Martine op 18-7-2017 - 13:44

Thanks Lana!

Rosa op 18-7-2017 - 15:45

Fijne recensie en belangrijke informatie. Ik kan nauwelijks geloven dat mensen dit allemaal zo maar aannemen, maar dat lijkt wel te gebeuren in de praktijk. Ik heb zelf de film met stijgende verbazing gekeken. Toen Andersen de meneer van de diabetes vereniging van complotten verdacht omdat die man geen zin had in discussie over gecherrypickte studies, kon ik het definitief niet meer serieus nemen. Ik vind het erg jammer, want er zijn genoeg goede redenen om te stoppen met vlees eten zonder alle onzin die in deze documentaire wordt verkocht als waarheid. Dank je wel dat je de tijd hebt genomen voor een onderbouwde weerlegging daarvan.

Martine op 18-7-2017 - 15:49

Dankjewel Rosa!

Angelika op 18-7-2017 - 15:57

Bedankt voor dit stuk en al het werk dat je gedaan hebt!

Marianne op 18-7-2017 - 21:01

Ha Martine, Dank voor dit artikel en links naar de bronnen. Ik waardeer jouw kennis en de moeite die je ervoor neemt enorm, ook als er vragen op het forum van de NVV worden gesteld. Dit maakt jouw website ook uniek ( en de uitgebreide receptenafdeling ook). Ik raad hem vaak aan als mensen met vragen zitten.

Martine op 18-7-2017 - 22:47

Dankjewel voor je lieve woorden Marianne!

@TofuTed op 18-7-2017 - 21:57

Hoi, Je scepticisme over de film begrijp ik wel. Wel vind ik dat je weinig onderzoeken aanhaalt om in de film gedane beweringen te ontkrachten. Daarentegen wordt bijv. Dr. Greger cherry picking verweten. Nou kan ik je gelukkig als vrijwilliger bij nutritionfacts.org geruststellen: Alle videos van ons zijn gemaakt op basis van intensief speuren in Pubmed. Misschien wel eens van gehoord. Allemaal wetenschap met een grote W dus! :-) Groetjes van Tofu Ted

Martine op 18-7-2017 - 22:44

Hoi TofuTed, dankjewel voor je reactie. Als je kijkt naar de 'onderzoeken' die ik citeer, dan kun je zien dat dit samenvattende analyses van heel veel studies zijn. Min of meer de 'eindconclusies' van wetenschappelijk onderzoek dus, opgesteld door meerdere experts uit verschillende velden. Voor leken zoals ik (en jij misschien ook, ik weet niet of je opgeleid bent in de medische wetenschap) zijn dit de meest betrouwbare bronnen om een beeld te krijgen van hoe het onderzoek er op dit moment voor staat.

Ik geloof zeker dat er bij Nutritionfacts ook oprecht gewerkt wordt aan het ontwikkelen van wetenschappelijk inzicht, maar dat heeft toch een heel andere schaal dat dit soort mega-onderzoek wat door overheden wordt gedaan. Ook is in het werk van Nutritionfacts vrij sterk gericht op het promoten van een plantaardig dieet. Dat is aan de ene kant een mooie zaak, maar aan de andere kant zorgt het er ook voor de objectiviteit soms een beetje te wensen over laat. Als jullie aan het speuren zijn in Pubmed, denk dan nog eens over cherry picking, en kijk hoeveel onderzoeken je kunt vinden die je standpunten tegenspreken.

Laurens op 18-7-2017 - 22:12

Goede review! Ik ben nog maar een half jaar veganist en word soms overweldigd door alle informatie. Ik had wel het gevoel dat veel feiten in deze film overdreven waren maar wist niet precies hoe of wat. Dat van de CO2 is dacht ik niet overdreven, uit mijn hoofd zorgt de veeteelt dacht ik voor 15% van alle CO2 maar wel voor ong. 50% van alle broeikasgassen, omdat methaan zoveel sterker is dan CO2 m.b.t. het broeikaseffect.

Martine op 18-7-2017 - 22:29

Dankjewel Laurens! Die 15% is het CO2-equivalent, dus de andere broeikasgassen zijn er al in verrekend.

@TofuTed op 20-7-2017 - 10:06

Hee dank je wel Martine voor je goede reactie. Let's agree to disagree enzo. Het is mooi weer, haha. Ik wou alleen nog zeggen dat ik niet zo'n fan ben vd Gezondheidsraad en dat mijn vertrouwen in de overheid op het punt van voeding nogal geschaad is. (MELK is helemaal niet goed voor elk) Plantpower en groetjes

Martine op 20-7-2017 - 10:17

Fair enough Ted! Fijn dat je mijn reactie in ieder geval goed opvat. Plantpower to you too :)

Marieke op 20-7-2017 - 10:50

Super bedankt, Martine. Ben blij dit te lezen. Wat een goede revieuw! Na het zien was ik in eerste instantie blij met de film maar er kwamen veel vragen naar boven. Succes met je verdere werkzaamheden!

José op 21-7-2017 - 8:07

Wow, Martine, wat een geweldig uitgebreide en goed onderbouwde review ! Ja, hij is lang, maar zo hoort het toch ook, als je alle info er in wilt stoppen ? Ik begin me nu wel af te vragen of ik als vegan dan toch maar weer vegan af moet worden omwille van de calcium...

Martine op 21-7-2017 - 11:08

Hoi José, fijn om te horen dat je het een goeie review vond. Het is bij een vegan dieet helemaal geen probleem om voldoende calcium binnenkrijgen, maar net als bij ieder dieet gaat het niet volledig vanzelf. Je moet voldoende calciumrijke producten gebruiken, zoals plantaardige melk (de meeste merken in de supermarkt bevatten net zo veel calcium als koemelk), groene bladgroente en tofu. Met twee bekers plantaardige melk zit je al een heel eind in de richting van de Aanbevolen Dagelijkse Hoeveelheid. Verder is het voor de opname van calcium handig om ook een vitamine D supplement te nemen (dat geldt niet alleen voor vegans, maar eigenlijk voor alle Nederlanders). Als je nog meer vragen hebt mag je me gerust een berichtje sturen. Je kunt ook gebruik maken mijn voedingsstoffenscan als je je voeding een keer helemaal wilt laten doorrekenen: https://www.mijnwebwinkel.nl/winkel/vegetus/a-48998910/voedingsadvies/voedingsstoffen-scan/

Jochem op 22-7-2017 - 12:50

Dank voor deze review! Ik heb zelf niet de energie om e.e.a. uit te zoeken, hoewel ik het onder andere omstandigheden zeker had gedaan. Dus ik ben erg blij met een genuanceerde mening en de verwijzingen.

Petra op 23-7-2017 - 21:45

Ik ben zoveel mogelijk plantaardig gaan eten nav Cowspiracy en heb nu WTH gezien. Maar hem halverwege uit gezet, omdat ik het veel te overdreven en Amerikaans vond en merkte dat ik dus ook ging twijfelen aan Cowspiracy! Zo makkelijk kan het toch niet zijn, dacht ik. De werkelijkheid ligt vaak veel genuanceerder. Maar hoe beoordeel je als leek al die onderzoeken? Dus ik ben héél erg blij met jouw gedegen review! (Zo wie zo ben ik erg blij met je lekkere en maakbare recepten :) )

Martine op 25-7-2017 - 14:54

Thanks Petra!

Saskia op 29-7-2017 - 10:16

Top Martine, jouw review is precies waarnaar ik al een paar dagen zocht op internet nadat ik de zeer verontrustende documentair WTH gekeken had. Hoe denken veganisten hierover? Ik was me rot geschrokken van veel van de beelden en uitspraken en wist eerlijk gezegd niet meer wat ik mijn kinderen nog te eten kon geven zonder hun vreselijke schade toe te brengen. Ik zeg altijd tegen ze: neem maar wat hartigs, want suiker is niet goed voor je. En ineens zijn melk, kaas en vleeswaren ook funest. Ik was al van plan het hele gezin over te zetten op een 100% plantaardig dieet en op zoek naar (kindvriendelijke) veganistische recepten maar dat is niet zo eenvoudig. Mijzelf zou ik vanuit een sterke motivatie nog wel tot zo'n grote verandering kunnen brengen, maar bij man en kinderen zou het op grote weerstand stuiten. Tot nog toe was ik niet verder gekomen dan het introduceren van veel fruit en rauwkost en ik beraadde me nog op hoe ik de maaltijden geleidelijk aan en ongemerkt(?) zou kunnen veranderen. Daarom ben ik ontzettend blij met jouw genuanceerde review van de film. Ik ben grotendeels gerustgesteld over alle vermeende gezondheidsrisico's. Daarnaast ben ik mij veel bewuster geworden van voedingskeuzes en het bijbehorende effect op dieren en ons milieu. Wat dat betreft is WTH voor mij per saldo toch een geslaagde documentaire, hij heeft me wakker geschud. Succes met je goede werk. Groet, Saskia

Martine op 29-7-2017 - 14:05

Hoi Saskia, dankjewel voor de complimenten! Als je alsnog over wilt schakelen naar een (meer) plantaardig dieet met je gezin, dan zou ik dat lekker geleidelijk en rustig aan doen. Voor bijna alle producten zijn vervangers te vinden, maar het is soms wel even wennen aan een iets andere smaak, textuur of bereidingswijze, zeker voor de kinderen. De recepten op deze site en de producten op mijn andere site gewoonvegan.nl zullen je zeker helpen. Als je wilt kun je ook voedingsadvies van mij krijgen, dan geef ik informatie over de belangrijkste voedingsstoffen, supplementen en handige producten. Gezinnen krijgen korting.

Belinda op 1-8-2017 - 13:26

Zo, dat is een kluit werk geweest. *respect* Ik heb hem doorgelezen, ga hem nog eens doorlezen en dan de bronnen ook lezen. Ik denk wel dat ik de film nog wil zien. Dit omdat ik dan weet waar mensen over praten als ze de film benoemen, zowel in positieve, als ook in negatieve zin.

Martine op 7-8-2017 - 10:09

Dankjewel Belinda! Ik kan me voorstellen dat je de film alsnog wilt zien, met een kritische blik.

Monique op 5-8-2017 - 22:32

Erg goed stuk Martine. Dit raakt precies de kern waarom zo veel mensen (waaronder ikzelf) de weg kwijt raken door de vele hype diëten, onvolledige, tegenstrijdige en zelfs onjuiste informatie in boeken en op het internet.

Martine op 7-8-2017 - 9:52

Dankjewel Monique! Het is inderdaad verwarrend al die gehypete informatie.

Leonie op 7-8-2017 - 11:30

Dank je voor je review Martine! Het is te zien dat je er veel werk in hebt gestoken. Toen ik de film keek leken veel dingen mij al sterk.. Voor mij moeilijk te achterhalen wat wel en niet waar is, dus ik ben blij met je review. Ik heb nog wel een vraag over het stuk waarin je noemt dat een calorie een calorie is. Het proces lipogenese begrijp ik, maar heb je het in die laatste zin over het verschil tussen dierlijke koolhydraten vs. niet-dierlijke koolhydraten? Misschien zou je dit kunnen verduidelijken of heb je nog een bron voor me. Dank je wel! :)

Martine op 7-8-2017 - 12:46

Hoi Leonie, fijn om te horen dat je er blij mee bent. In die laatste zin bedoelde ik niet per se dierlijk versus niet-dierlijk, maar meer in het algemeen. Het voedingsmiddel (ook wel de 'matrix') waar de calorieën in zitten maakt mogelijk verschil voor de opneembaarheid in het lichaam. Vezelrijke voeding wordt bijvoorbeeld minder snel opgenomen dan vezelarme voeding. Ook verzadigen bepaalde voedingsmiddelen beter dan andere, zodat je er mogelijk minder calorieën van gaat eten, ondanks dat ze wel heel calorierijk zijn (noten zijn daar een voorbeeld van). Er moet nog meer onderzoek worden gedaan naar dat soort dingen. Maar de effecten daarvan zijn allemaal betrekkelijk klein, dus vandaar dat je als vuistregel kunt aanhouden 'een calorie is een calorie', ongeacht uit welk voedingsmiddel die afkomstig is. Is het zo duidelijker?

Leonie op 8-8-2017 - 10:37

Dank voor je reactie! Het is me nu duidelijk.

Schrijf een reactie

Vegetus gebruikt cookies om de website te optimaliseren. Lees onze Privacyverklaring voor meer informatie.